CAPITULO QUARENTA Y CINCO. EN EL QUAL SE
TRATA DE
Tratando el Arte, libro 4, de la construcion de las preposiciones, dize assi: Verba composita saepe casum praepositionis habent, tacita uel repetita praepositione, ‘los verbos compuestos muchas vezes tienen el caso de la preposicion que se entien/(p.319)da o buelta a poner, que esto significa, tacita vel repetita praepositione. Ciceron, en lo de Finibus bonorum et malorum: Pythagoras persarum magos adiit, idest, iuit ad magos. En el libro 10, Ep. 12, repitio y boluio a poner la preposicion: Cumque magna multitudo optimorum uirorum et ciuium me de domo deduceret. De manera que, quando vieremos algun verbo compuesto con preposicion, elegantemente suele tener el caso de ella. Virgilio, li. 2: Tantumque nefas patrio excidit ore, idest, cessere ex adytis. Y assi diremos Exeo ex domo, vel domo, Inuado urbem, idest, vado in urbem, vel inuado in urbem, repitiendo la preposicion. Virgilio, lib. 2: Inuadunt urbem, idest, vadunt in urbem. Quando dixo, en el 6, Extremum fato quod te alloquor, hoc est, donde el quod es accusatiuo del verbo loquor, y el te es accusatiuo de la preposicion ad con que esta el verbo compuesto, y la –d se mudo en –l, y es la grammatica quod loquor ad te, porque el verbo compuesto con preposicion tiene muchas vezes el caso de ella. Y con esta aduertencia se entenderan muchos lugares semejantes a este.
/(p.320) Sub, quando significa casi, o poco antes o poco despues, y quando demuestra tiempo, rige accusatiuo, como Sub vesperum, Sub noctem, Sub lucis ortum, Sub idem tempus. Ciceron, libro 10, Ep. 16: Sub eas literas statim recitatae sunt tuae, idest, paulo post, ‘poco despues de las cartas de Lepido, se leyeron las tuyas’. Que signifique ‘poco antes’, esta claro. Horatio, libro 1, Oda 8:
filium dicunt Thetidis sub lachrymosa Troiae
funera.
Idest,
paulo ante funera
lachrymosa
Troiae. En el lib. 1, Satyra
primera: Sub galli
cantum, idest, paulo
ante
cantum galli, ‘poco antes que el gallo
cante’.Virgilio, Georgica
3: Sub lucem
ex portant calathis, idest, paulo ante lucem,
‘poco antes que amanezca’.
Tambien se junta a accusatiuo con los verbos de mouimiento, como Clodius se sub
scalas tabernae librariae coniecit. Y assi, en los demas
lugares donde
significare mouimiento regira accusatiuo. Virgilio, libro 4: Nunc magna mei sub
terras ibit imago. En
Super rige accusatiuo. Virgilio, libro 1: Sum pius Aeneas fama super aethera notus. Quando se pone por ‘de’, rige ablatiuo. Ciceron, a Attico: Hac super re scribam ad te. Tambien con los verbos de quietud rige ablatiuo. Virgilio, Ecloga 1: Fronde super uiridi. Subter, accusatiuo o ablatiuo, ora se junte a verbos que significan mouimiento, ora quietud. Ciceron en las Tusculanas questiones: Plato cupiditatem subter praecordia locauit.
In rige ablatiuo quando significa quietud o en alguna parte, como Sum in templo, Deambulo in foro. Que rija ablatiuo, no ay necesidad traer authoridades, pues ay tan gran copia de ellas en los latinos. Rige accusatiuo quando se pone en lugar de ‘contra’, como Catilina cepit arma in patriam, Imperator ruit in hostes. Y quando demue-/(p.322)stra tiempo, como In dies magis, In aliud tempus, In omne tempus. Ciceron, libro 10, Ep. 12: Itaque res dilata est in posterum; y poco mas abaxo: Res in posterum dilata, y falta diem, idest, in posterum diem. Tambien la juntamos a accusatiuo quando se pone por erga, como Amor meus in ciues magnus est. Metello, lib. 5, Ep. 1, escriuiendo a Ciceron: Te tam mobili in me meosque esse animo non sperabam. Quando demostramos conuersion, como Gadium nostrum conuersum fuit in tristitiam. Iuuenal: Nigra in candida uertunt. Quando significa mouimiento, como Incidi in morbum. Ciceron, libro 4, Ep. 1: Incideram in hominum pugnandi cupidorum insanias. Virgilio, lib. 2: Et sese medium iniecit moriturus in agmen. Desto no es necessario traer mas authoridades, pues apenas ay plana ni hoja en que no se halle con accusatiuo la preposicion in.
De las preposiciones se han quitado algunas, de lo qual auemos dado razon en el capitulo 13, donde se podra ver.
Quando la preposicion no rige caso, queda aduerbio, como Loquutus sum clam, Comunicabo negotia tua palam, Veni post, Cepi urbem ante, Loquar coram. Y assi, quan-/(p.323)do hallo Cumarum tenus con genitiuo, tengo a tenus por aduerbio, porque no rige su caso, que es ablatiuo; y el aduerbio, puesto en lugar de nombre, puede regir genitiuo.
No se llama preposicion porque se antepone a las demas partes de la oracion, porque, aunque se ponga despues, tambien se llama preposicion, como dize Cesar Scaligero, porque mirando a la orden de la construction, siempre la ponemos antes, como Transtra per, Maria omnia circum, se ponen assi en la construction Per transtra, Circum omnia maria; Quo cum, Cum quo, Mecum, Tecum, Secum, Nobiscum, Vobiscum, id est, Cum me, Cum te, Cum se, Cum nobis, Cum vobis. Y assi, en los demas lugares donde la preposicion estuuiere despues, se pondra antes del caso quando construyremos y pusieremos en orden la grammatica.
En, Ecce, aduerbios, no rigen caso.
Dize el Arte en el libro 4: En et ecce nominandi et accusandi casibus adhaerent, qui semper pendet ab aliquo verbo, porque no se rige el nominatiuo del ad-/(p.324)uerbio en ni ecce. Vease el capitulo quarto, donde tratamos de la concordancia del nominatiuo. Ni el accusatiuo se rige de ellos, porque siempre se rige de verbo o preposicion, como auemos dicho en el capitulo decimo, donde se trata del regimen del accusatiuo. Esta doctrina enseña el Arte, libro quarto, nota 39. Y es tomada del maestro Sanchez, libro 4, de ellipsi, en su Minerua.
El aduerbio solamente puede regir genitiuo, como enseña el Arte en el libro quarto, tratando generalmente del regimen de los casos, en la plana 113. Pero entonces se pone en lugar de nombre, como Satis diuitiarum, Satis niuis atque grandinis, Paulum tristitiae, Magis solatii y los demas.
O, heu, proh, interiectiones, se hallan con nominatiuo, accusatiuo y vocatiuo; hei, vae, con datiuo. Pero los casos no se rigen de ellas. Veanse los capitulos donde auemos tratado del regimen de cada uno destos casos. Y sobre hei mihi, vae mihi, vease el Arte, lib. 4, nota 46. Y de la coniuction, vease la nota 47. De otras coniuctiones y particulas lean la nota 48, por fin y remate de la qual trata de las coniuctiones /(p.325) y particulas ut, ne, como se entienden despues de los verbos timeo, metuo, vereor, de lo qual determine hazer este capitulo, para desarraygar el engaño en que estan los que no siguen la doctrina que sobre esto enseñare.
