La Gramática de Diego López
Acerca de Diego López
  • Extremadura Clásica
  • Correo
  • Edición impresa
Humanistas extremeños
  • Figuras extremeñas
  • La Minerva
  • Minerva  Bachillerato
Más información
Versión electrónica de la edición de La Gramática de Diego López, de Guadalupe Morcillo Expósito (Universidad de Extremadura).

Esta edición forma parte del sitio Extremadura Clásica.
Página de inicio
Design by Sotek
CAPITULO NONO
[Dedicatoria][Carta][Prólogo][1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21][22]
[23][24][25][26][27][28][29][30][31][32][33][34][35][36][37][38][39][40][41][42][43][44][45][46]

CAPITULO NONO. EN QUE SE TRATA COMO EL DATIVO ES SIEMPRE DE ADQUISICION, QUE QUIERE DEZIR DE DAÑOS O PROVECHO. Y NO SE RIGE DE NOMBRES NI VERBOS NI DE OTRA PARTE ALGUNA

El Arte, en la nota 29 del libro 4, dize que el datiuo es de adquisicion y que de ninguna parte se rige. Y dize bien, porque, si se rigiera, auiamos de confessar que todos los verbos regian datiuo, lo qual es falso, pues se puede juntar a todos por via de adquisicion, que es de daño o prouecho, como diligo patrem mihi, populus absoluit reum a culpa sibi, impleo carmina historiis principi, utor virtute mihi, habeo plurim praedia /(p.91) filiabus meis. El Arte trae authoridades para ello. Yo no pongo aqui algunas, pues la calle llena se halla en los authores latinos. Y assi basta aduertir que siempre el datiuo es de adquisicion y que de ninguna parte se rige, y que por via de adquisicion se puede juntar a qualquier verbo que sea.

Exeo obuiam, venio obuiam, procedo obuiam tibi, no se rige el datiuo del aduerbio obuiam, porque es de adquisicion y esta sin regirse; y el viam es accusatiuo de la preposicion ob y quando dezimos eo obuiam, venio obuiam, procedo obuiam tibi, quiero dezir ‘yo salgo al camino para tu prouecho o daño’, segun lo que fueremos tratando.

Hei mihi, vae victis, tambien son datiuos de adquisicion, y la particula vae dize el maestro Sanchez, en el lib. 2 de su Minerua, que es suppuesto del verbo que se entiende, y es la syntaxis Vae victis est, Hei mihi erit. Vease el Arte lib. 4, nota 46.

Sum ruri, natus Carthagini, vixi Hispali, vidi regem Ulissiponi son ablatiuos y no datiuos, como diremos en el cap. 40.

El verbo passiuo no rige datiuo porque, quando digo lectio exponitur discipulis, no se rige del verbo passiuo, porque no rige caso, ni /(p.92) discipulis es lo que su suppuesto del verbo en actiua, que llaman otros persona que haze, porque el romance es ‘la lection se lee para los discipulos’. Vease el capitulo 26, donde tratamos del verbo passiuo.

Hallandose dos datiuos, ninguno se rige del verbo ni de otra parte de oracion con la qual estuuiere, como Res tuae sunt mihi curae, Hoc datur mihi vitio, Hoc attribuitur, vel vertitur vobis dedecori. Plauto: Nucleum amisi, reliqui mihi pignori putamina.

Agratus con ingratus da datiuo,
salutaris, perniciosus, iucundus,
molestus, fidus, infidus, propicius,
amicus, inimicus, aptus, felix
y commodus, infestus con inuisus,
inutilis, infelix, malus, charus,
idoneus, utilis, bonus, inclinatus,
verbales in bilis, ut amabilis
visibilis, affabilis, par impar.

Algunos destos nombres se juntan a accusatiuo con preposicon ad, ut accommodatus, aptus, idoneus, habilis, natus huic rei, vel ad hanc rem. Y ha de aduertirse que quando se juntan a datiuo, como infestus ciuibus, consul perniciosus Reip., y todos /(p.93) los demas, el datiuo no se rige de ellos ni de otra parte alguna de oracion, porque por via de adquisicion se puede junta a qualquiera verbo y nombre adiectiuo. Virgilio, lib. 2: Ventura desuper urbi; y en el 5: Quo tantum mihi dexter abis?, donde no hay parte de oracion de donde puedan regirse estos datiuos. Ciceron, Philippica 2: Tibi uni peteres. Con lo qual se prueua lo que vamos diziendo, pues el datiuo de ninguna manera se puede regir del verbo peteres, pero puedesele juntar por via de adquisicion, y a todos los demas verbos que ay en la lengua latina.

Los verbos que se juntan a datiuo de adquisicion van puestos en estas quartillas, para que el que quisiere tomarlos de memoria le sea muy facil saber la significacion de estos verbos y juntamente el caso a que se juntan. Pero ha de aduertirse que algunos de ellos se hallan en los authores latinos con accusatiuo y con otros casos: metuo, timeo tibi, ‘temo que te venga mal’ o ‘estoy temeroso para tu prouecho’; timeo, metuo te, ‘yo te  temo’; timeo, metuo a te, ‘temo que me venga mal de tu parte’. Consulo. Caueo tibi, ‘yo te proueo o miro por ti’; consulo tibi hoc, /(p.94) ‘yo te aconsejo esto’; consulo te, ‘yo te pido consejo o te consulto’; caueo te, ‘huyo de ti’; caueo a te, ‘guardome de ti’. Assentor con accusatiuo, Terencio en el Eunucho: Omnia assentari. Adulor con accusatiuo, Val. Maximo, lib. 3, cap. 3: Cuius dementiam non adulatus Mutius. Ciceron, lib. 2, De diuinatione: Adulari fortunam alterius. Aduersor con accusatiuo, Cornelio Tacito, libro primo: Sed ambitionem scriptoris facile aduerseris. Pero, con todo, les damos siempre datiuo. Traigo estas authoridades porque no se espanten los discipulos quando los hallen en los authores con otros casos. Los verbos son estos:

Placeo, complaceo, agradar.
Obedio, pareo, obedecer.
Faueo, aspiro, fauorecer.
Displiceo, desagradar.
Seruio, ministro, seruir.
Supplico, suplicar.
Commodo, aprouechar.
Resisto, por resistir.
Obuio, salgo al encuentro.
Malefacio, malhazer.
Satisfacio, satisfacer.
/(p.95) Intercedo, contradezir.
Diffido, desconfiar.
Incumbo, por trabajar.
Sucumbo, por se rindir.
Assideo assides, sentarse.
Subcurro, por socorrer.
Doleo doles, por doler.
Subcenseo, por enojarse.
Prospicio, prouideo, proueer.
Repugno, por resistir.
Praesideo, por presidir.
Impono, illudo, escarnecer.
Assentio, por conformar.
Insto, vaco, por dar obra.
tras quien va sin dar soçobra.
Confido, por confiar.
Benefacio, bien hazer,
Incommodo, obsum, dañar.
Dissentio, desconformar,
Insulto, quiero poner.
Bene cupio, bien desear.
Hareo, adhaereo, por pegarse.
Insudo, ha de juntarse
con inuigilo, por velar.
Beneuolo, bien querer.
Parco, ignosco, perdonar.
/(p.96) Acquiesco, accedo, conformar.
Timeo, metuo, por temer.
Assurgo, hago acatamiento.
Inuado, por acometer.
Maleuolo, mal querer.
Nubo, por cubrirse.
Consto constas, por costar.
Contingo, euenio, acontecer.
Consulo, caueo, proueer
y pareo, quiero juntar.
Arrideo regi, diremos,
‘yo hago buen rostro al Rey’.
Tambien sera desta grey
Inuideo, inuidia tenemos.
Onze compuestos de Sum
en Adipos encerramos,
a los quales al datiuo
casi siempre los juntamos:
Possum solo sacaras,
que hallas con accusatiuo.
Absum abes, ablatiuo
con ab o sin ab daras.
Adulor, palpor y blandior.
Assentor, por lisongear.
Auxilior, por ayudar.
Por hazer traycion, insidior.
Gratulor, dar parabien.
/(p.97) Opitulor, por ayudar.
Dissentior, desconformar.
Aduersor, stipulor tambien.
Suffragor, por ayudar.
Patrocinor, por defender.
Obsequor, obedecer.
Refragor, por estoruar.
Reluctor, por resistir.
Medeor mederis, curar.
Dissentior, desconformar.
Famulor, ancillor, seruir.
Iniurior, por iniuriar.
Irascor, por airarse.
Dominor, señorearse.
Indignor, por se indinar.

Pero ha de aduertirse que el datiuo no se rige de ellos ni de otra parte de oracion, como queda probado en este capitulo.