[7.helenismo]

 

HomeIntroducciónTexto LatinoTexto EspañolFicha

carlos.cabanillas@edu.juntaextremadura.net

Texto latino

HELENISMO O ANTIPTOSIS

          Llamamos helenismo o construcció n griega a aquella que se acerca tanto a la norma griega que no puede ser justificada desde la norma latina. Linacro clasifica infinitos tipos de helenismo yo trataré só lo de la antiptosis, ya que es el ú nico helenismo que parece sobrepasar las reglas latinas.

          Nada hay má s torpe que la antiptosis de los gramá ticos, cuando dicen que cualquier caso se puede usar con el valor de otro así , en uenit in mentem illius diei, en lugar de ille dies. Si fuera cierta esta elucubració n, nos verí amos libres de grandes preocupaciones. Efectivamente, en vano tendrí amos que buscar qué casos rigen los distintos verbos.

          En griego no es extrañ o que, ante dos casos que está n en relació n entre sí , se ponga el exigido por el verbo en el primero, mientras que el segundo está atraí do por el primero así en: περὶ λόγον ὡν ἔλεξα, es decir, De uerbis quibus dixi, en lugar de quae χρόμαι οἱς ἔχω βιβλίοις, es decir, utor quibus habeo libris, en lugar de quos. Aquí se podrí a incluir el texto del Digesto, libro 30, ley 114, pá r.: Diui: Seuerus et Antoninus resccripserunt eos qui etc., donde yo leo ii qui en lugar de eorum qui. En Exodo, cap. 2: Ἐπὶ τῆς γῆς ἀγαθῆς, ἡς κύριος ὁς θεός σοῦ διδώσι, es decir, in solo terrae bonae cuius Dominus dabit tibi, en lugar de quam. En Lucas, cap. 1: Καὶ μ·ησθῆναι διαθήκης ἀγίας αὐτου, ὅρκον ὃν ὤμοσε προς Ἄβρααμ, es decir, Ut memor esset testamenti sui sancti, iusiurandum quod iurauit ad Abrahan, en lugar de iuriiurandi quod. En Lucas, cap. 21: Εἴπε ταύτα θεωρεῖτε, ἐλεύσον ται ἡμέραι, ἐν αἱς οὐκ ἀφεθήσεται λίθος ἐπὶ λίθω, es decir: Dixit, Haec quae uidetis, ueniet dies in quibus non relinquetur lapis super lapidem, en lugar de ex his o horum. Demó stenes: ὲκ τῶν ἐπιστολῶν τῶν ἐκείνου μάθεσθαι, ὡν εἰς Πελοπόννεσον ἔπεμπε, es decir, Ex epistolis eius cognoscetis quibus in Peloponnesum misit, en lugar de quas. Luceio a Ciceró n, en el libro 5 de las Cartas a familiares: Quum scribas et aliquid agas eorum, quorum consueuisti, en lugar de quae Plauto, en Gorgojo: Sed istum quem quaeris, ego sum el mismo, en Anfitrió n: Naucratem quem conuenire uolui, in naui non erat el mismo en Aulularia: Pici diuitiis qui aureos montes colunt, ego solus supero otros han enmendado y leí do picos en la misma comedia: Quasi pueri qui nare discunt, scirpea inducitur ratis algunos leen pueris. Horacio, en Sá tiras 1: Occurrunt animae quales nec candidiores terra tulit, en lugar de qualibus este texto no fue entendido por Lambino. El mismo, en Epodos 5: Nardo perunctum quale non perfectius meae laborauerunt manus, en lugar de quali este texto tampoco fue bien interpretado por Lambino. Al mismo tipo de antiptosis responden las siguientes expresiones: Non uacat mihi esse securo Marcial: Nobis non licet esse tam disertis, en lugar de disertos.

          Cuando un nombre va entre dos verbos, puede ser atraí do a un caso que no corresponde al ré gimen de su verbo. Plauto, en Anfitrió n: Atque ego te faciam ut miser sis el mismo, en Psé udolo: Satis si hanc hodie mulierem efficio ut tua sit en la misma comedia: Eia scimus nos quidem te, qualis sis el mismo, en Aulularia: Sed seruum meum Strophilum miror ubi sit en la misma comedia: Nimis hercle illum coruum ad me ueniat uelim Ciceró n, a su hermano Quinto: Haec me ut confidam faciunt Terencio, en Adelfos: Illum ut uiuat optant, en lugar de optant ut ille uiuat el mismo, en Formio: Metuo lenonem, ne quid suo suat capiti, en lugar de metuo ne leno suat el mismo, en Eunuco: Hanc metui, ne me criminaretur tibi en la misma comedia: Metuo fratrem ne intus siet, en lugar de frater, ya que despué s sigue esto: pater autem ne rure redierit el mismo, en Heautontimorumenos: Atque istud quidquid est, fac me ut sciam.

          La atracció n de un gé nero por otro es tambié n un helenismo, como cuando se dice: Vidi templum quale est mons, en lugar de qualis. Horacio, en Epodos 8: Sed incitat me pectus et mammae putres, equina quales ubera, en lugar de qualia. Frecuentes son construcciones como: Est stella qui Mars dicitur est locus in carcere quod Tullianum appellatur Virgilio: Saxum antiquum, ingens, campo qui forte iacebat limes agro positus. Estas construcciones son, en efecto, griegas.

          Las construcciones cupio esse clemens, laboras uideri doctus son helenismos tan corrientes que los gramá ticos latinos sacaron de ellas una regla que ni siquiera entienden. La regla verdadera es esta: tras tales infinitivos ha de seguir un acusativo, como en cupio dici doctum la razó n de ello es que al infinitivo siempre precede un acusativo, expreso o sobreentendido. Pero como el griego coloca con frecuencia como sujeto del infinitivo a un nominativo, sucede que siga un nominativo en griego se dice: Aiunt rex hoc fecisse, dicunt tu esse diues de ahí se dice en latí n: Vis uideri probus, como si la frase entera fuera: Tu uis tu esse probus. Budeo en su Comentarios, Mureto a propó sito de Catulo y Lambino en el comentario a Odas 2 de Horacio señ alaron que se trata de construcciones griegas. Pero nadie mejor que Ovidio, en Fastos, expresó una frase segú n la norma griega: Seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulisses, seu pius Aeneas eripuisse ferunt.

          Katá . Ningú n helenismo fue copiado por los latinos con má s avidez que la construcció n en que se suple katá , del tipo fractus membra, caetera Graius, albus dentes, panditur artus, purgor bilem, posco te pacem, doceo te artes, doceris artes, multa sese incusans, latus ulnas duas, abfuit totum mensem, pendet libras centum. A propó sito de estas formas, vé ase la elipsis de la preposició n katá .

          Ek. La preposició n ek, que rige genitivo, falta con tanta frecuencia en griego, que muchos piensan que algunos verbos rigen genitivo. En griego se dice, en efecto: Imperti me diuitiarum, arripuit illum pedis, gustauit mellis, audiuit musicae, y otras muchas construcciones de este tipo. Pero, ¿ quié n es tan torpe que no vea que las siguientes expresiones de Horacio no cumplen los cá nones de la gramá tica latina? Abstine irarum calidae que rixae desine mollium lachrymarum agrestium regnauit populorum lassus maris et uiarum militiaeque Patiens pulueris atque solis Integer uitae scelerisque purus Nec medici credis, nec curatoris egere. Igualmente las frecuentes: curarum plenus, implentur ueteris Bacchi, securus amorum, uacuus laborum falta ek o de, ya que ningú n adjetivo o verbo, ni en griego ni en latí n, rigen genitivo. Aquí hay que incluir tambié n las construcciones: Ubique gentium, nusquam laborum, huc uiciniae, pridie et postridie ludorum.

          Sobre la elipsis de la preposició n katá , es decir, iuxta, o secundum, o per.

          Afirman los gramá ticos que hay muchos verbos que pueden regir dos acusativos. Esto es totalmente falso, ya que en uno de los dos falta la preposició n katá , es decir, per, o in, o iuxta, la cual suele suplirse con verbos, activos y pasivos, con participios y con adjetivos así en: posco te pacem, frangitur membra, fractus membra, caetera Graius, albus dentes. Suele tambié n sobreentenderse esta preposició n en construcciones de medida, ya de tiempo, ya de otras cosas así en: totum diem dormire, uixit annos centum, patet ianua tres ulnas, pendet aries libras triginta, construcciones que trataremos una a una.

          Pero conviene que presentemos primero la doctisima advertencia de Tomá s Linacro: que no hay, en el mundo de las letras, ningú n adverbio que se presente bajo la forma de sustantivo, como multum, paulum, melius, peius, nihil, aliquid, id, quid y semejantes. Efectivamente, docte, sancte, modo, profecto, praeterea, interea, cuando son adverbios, no tienen en la ú ltima sí laba la misma cantidad que su correspondiente palabra originaria por otro lado, melius, peius, doctius, facile, breue, nunca son adverbios, sino acusativos de adjetivos, en los cuales se suple katá o el sustantivo negotium. Vé ase la elipsis de este nombre. Horacio, en Epí stolas 2: Quin etiam canet indoctum, sed dulce bibenti.

          La elisió n de la palabra katá adquirió tanta elegancia en griego, que apenas la encontramos expresa. Pero veamos algunos testimonios. Lo que en Aristó fanes es Γνώμην ἐμήν, en Plató n suele ser κατὰ τὴν ἐμὴν, segú n dice Budeo en sus comentarios, es decir, iuxta meam sententiam. La clá usula homé rica Κατὰ φρένα καὶ κατὰ θυμόν, es decir, ut mea mens et animus est, o secundum meam mentem et animum, es frecuentí sima. Cuando se dice Urbes partim capta, partim incensa, falta katá y se trata de un acusativo, cuyo nominativo antiguo es partis. Ovidio, en Metamorfosis 11: Partem dammantur in unam. En griego se dice: Τὰ κατὰ μέρος Aristó teles, en el libro 1 de la Retó rica: ἔστι δὲ τῆς ῥετορικῆς εἴδη τρία τὸν ἀριθμόν, es decir, " hay numé ricamente tres tipos de Retó rica" Porfí rio, en el capí tulo sobre la especie: Πρῶτον μὲν εἴδος ἀξίον τυραννίδος, es decir, " en primer lugar los que merecen el poder por su especie" , donde falta dos veces κατὰ de manera que serí a circa primum y circa formam, ya que así hay que leer este pasaje. De todas formas, he aquí algunos de los innumerables ejemplos donde, segú n el testimonio de Budeo, hay que suplir la preposició n katá Teó crito: Ἀλγῶ τὰν κεφαλάν, doleo caput Plató n dice con frecuencia: τὸ ἐμόν y τὸ ἐμὸν πρᾶγμα, por τὸ κατὰ ἐμαι, es decir, en lugar de eo quod ad me attinet el mismo, en La Repú blica 2, desarrolla elegantemente los dos acusativos: Ταῦτα δή καὶ ταῦτα εγκωμιάζουσι δικαιοσύνην, haec et similia ipsi laudant iustitiam con má s claridad los expresa Teognis: Εσχρά δεμε οὐ ἐθέλοντα βίη καὶ πολλά διδασκεῖς, Turpia autem me nolentem et inuitum multa doces Esquines: Τένεδε δὴ μοὶ μικρόν χρόνον τῆν δίανοιαν, Adeste nunc mihi mentem exiguum tempus, donde falta κατὰ dos veces Synesio: Ταῦτα θεόν, ταῦτα ἀνθρώπους μαρτύρομαι, Haec deum, haec homines testor. Si se quiere, se pueden ver otros muchos ejemplos en Budeo. De todos ellos se puede deducir, en mi opinió n, que no hay ningú n verbo de este tipo que no tenga un acusativo con κατὰ. De ahí se deduce que los verbos transitivos tendrá n dos acusativos, y los pasivos y copulativos, uno. Terencio, en Eunuco: Ecquid nos amas de fidicina isthac? Th. -Plurimum merito tuo Plauto, en Anfitrió n: Nunc iam huc animum quae loquar aduertite, es decir, circa haec en la misma comedia: Haec heri immodestia cogit me, es decir, circa haec Ciceró n, en el libro 13 de Cartas a Familiares: Literae non quae te aliquid iuberent, sed commendatitiae Plauto, en Aulularia: Coepi obseruare ecquid maiorem mihi filius honorem haberet Terencio, en Formió n: Ne quid plus minusue faxit, quod nos postea poeniteat, es decir, circa quod Ciceró n, en Cartas a Familiares, 1, 9: Nostram uicem ultus est ipse sese Terencio, en Formió n: Argentum quod habes condonamus te el mismo, en Eunuco: Habeo alia multa, quae nunc condonabitur, donde los ignorantes leen condonabuntur el mismo: Neque id se pigere Estacio, en Tebaida 10: Quae te leges praeceptaque belli erudiit genitrix Ciceró n, en Cartas a Familiares 6: Quum ignouerit omnibus, qui multa deos uenerati sunt contra eius salutem Virgilio, en Geó rgicas: Multa gemens ignominiam plagasque superbi victoris, donde los ignorantes consideran que multa está por multum y que -los dioses me perdonen- ambos son adverbios.

          Vé ase tambié n có mo en pasiva los latinos utilizan giros griegos. Virgilio, en Eneida 6: Nec magis incepto uultum sermone mouetur quam si etc. en Eneida 4: Expleri mentem nequit en Eneida 5: Flauaque caput nectentur oliua Ovidio, en Metamorfosis 2: Partes quascumque sedendo flectitur el mismo, en Fastos 2: Carpitur attonitos sensus el mismo: Asper equus duris contunditur ora lupatis Horacio, en El arte poé tica: Qui purgor bilem el mismo: Agrestem Cyclopa mouetur Estacio, en libro 9: Figitur ora Lamus Tá cito, en libro 21: Neque quicquam prius imbuuntur quam contemnere deos el mismo, en libro 3: Sane grauaretur aspectum ciuium senex imperator el mismo, en libro 18: Uxorem quoque eius Saloniam tanquam laesi, grauabantur Quintiliano, libro 1: Quapropter praecipienda sunt optima, quae si quis grauabitur etc. el mismo, en libro 4: Quod quum audiuit iudex caetera, tanquam superuacua, grauari solet Suetonio, en Augusto: Ampla et operosa praetoria grauabatur Horacio, en Epí stolas 1: Quis magna coronari contemnat Olympia?, donde traduce la corrientí sima expresió n griega ἔστεπσαι τὰ ὀλύμπια el mismo, en Odas 3, 6: Motus doceri gaudet Ionicos matura uirgo, lo cual es una imitació n del texto de Aristó fanes, en Asamblea: Τὸν ἀπο Ιωνίας τρόπον τάλαινα κνησιᾶς, es decir, Misella pruris nunc Ionicum modulum.

          Pero, aunque nos presentemos con el sol en la manos, hay algunos tan ciegos, que siguen ciegos ante una luz tan brillante. Y nos exigen que les aduzcamos ejemplos en que aparezca expresa esta preposició n. Es absurdo, ya que pretenden que se les presente en lengua latina lo que los autores suelen evitar como poco elegante. ¿ Quié n ignora que las preposiciones se deben anteponer a los nombres? Pero, desde el momento en que el latí n acepta por una vez mecum, tecum, secum, nobiscum, uobiscum, ya nadie se atreve a decir cum me, cum te etc. De todas formas, con tal de dar satisfacció n a oí dos tan obstinados, me he esforzado por buscar testimonios allí donde los habí a.

          Son estos. Virgilio, en Culex: Pinus hirsuta per artus Terencio, en Eunuco: Neque sciebat nec per aetatem dicere poterat Livio: Per ea tempora perrarae literae fuerunt: Ciceró n: Per insidias interficere: el mismo: Per legem illam hoc mihi licet Persio: Per me equidem sint omnia protinus alba. En todos estos ejemplos el griego utilizarí a katá . Si tenemos en cuenta lo anterior, queda ya clara la sintaxis de la expresió n ciceroniana en Cartas a Á tico: Amariorem me senectus facit, stomachor omnia y a Mario: Utrumque laetor, et sine dolore te fuisse, et animo ualuisse igualmente: Stoici, qui de uirtutibus disputant, magnam partem in his partiendis occupati sunt y en Sobre los deberes: Maximam autem partem ad iniuriam faciendam agrediuntur nonnulli, ut adipiscantur ea quae concupierunt y en Cartas: Magnam partem consulatus tui abfui y en El orador: Magnam enim partem ex iambis nostra constat oratio Livio: Clamor undique ab solicitis uicem imperatoris militibus sublatus est el mismo: Suam quisque uicem officio functus est el mismo, en libro 4, dé cada 3: Ut hoc insigne regium in orbem, suam cuiusque uicem, per omnes iret Terencio: Domum ire pergam, ibi plurimum est. En todos estos ejemplos falta katá , es decir, per.

          Ad. A veces, katá es traducida en latí n por ad. Ciceró n, en Cartas a Á tico, libro 4, penú ltima carta: Dicis, quid mihi hoc monumentum proderit? Ad quid laboramus res romanas? el mismo, en Verrinas 6: Nam et situ est munito et ex omni aditu uel terra uel mari praeclaro ad aspectum el mismo a Curió n: At te uero bis terue ad summum et eas perbreueis accepi el mismo, en la defensa de Miló n: Quatuor, ad summum quinque sunt inuenti. Aquí hay que incluir las frases: Pendet aries libras triginta Panes latus decem ulnas, es decir, katá , o sea ad o per Varró n, en Sobre la agricultura 3, 5: Est lapis a falere pedem et dodrantem altus ipsum falere ad duo pedes altum a stagno, latum ad quinque Lactancio, en El ave Fé nix. Per bis sex ulnas eminet ille locus.

          Circa. Tambié n se encuentra la preposció n circa por katá . Cornelio Celso, libro 17, cap. 15: Circa singulas heminas, es decir, in singulis heminis Livio, libro 9: Nam et circa omnia defecerunt. Quintiliano, en pró logo 8: Praecipue circa partis huius praecepta elaborauit.

          In. Es má s frecuente el uso de in por  κατὰ, ya que la expresió n frecuente aeternum uale, y la expresió n virgiliana, de Eneida 6, Sedet aeternumque sedebit infelix Theseus, aparecen en otras ocasiones como in aeternum clauduntur lumina morte. Livio, libro 4: In aeternum urbe condita et in immensum crescente Virgilio, en Bucó licas: Causando nostros in longum ducis amores Livio, libro 39: Nihil autem in speciem fallacius est quam praua religio Ovidio, en Metamorfosis 11: Caetera sunt hominis, partem damnatur in unam Plinio, libro 10, cap. 36: In multum uelociores Plauto, en Asinaria: Agesis, tu in partem nunc iam hunc delude, atque amplexare hanc, es decir, partim et uicissim, en griego κατὰ μέρος, es decir, in partem Horacio, en Epodo 2: Quod si pudica mulier in partem iuuet domum Propercio, libro 4: Nanus et ipse suus breuiter caruatus in artus Livio: Obsidio uix in paucos dies tolerabilis Plinio, en Panegí ricos: Si denique in tantum diligo optimum principem, in quantum inuisus pessimo fuit Plinio, libro 8, cap. 16: Et male credi libertas ei, cui in tantum cessisset etiam feritas el mismo, libro 10, cap. 53: Aliquae in tantum, ut effoetae moriantur Horacio: Quod et in hunc annum uiuat et plures el mismo, en Epí stolas 2: Sed in longum tamen aeuum manserunt. De ahí expresiones tan corrientes como Tuam uicem doleo, inuicem dolere. Y decimos: Ero tibi perpetuum o in perpetuum amicus, es decir, tempus.

          Ob o propter. Por otro lado, Donato en las frases terencianas Quid uenisti, id uiso, neque tu id indignari posses, suple ob o propter. Y ello en contra de lo que piensan los gramá ticos ignorantes que enseñ an que id, aliquid, nil, nihil, quid son acusativos extrañ os.


Copyright(c) de la versió n electró nica 2004 Carlos Cabanillas. ExtremaduraClásica.com .